Thử một lần nhìn lại

THỬ MỘT LẦN NHÌN LẠI (P.2)

Phật tánh - Đạo và đời phải cân bằng - Công án -

02/04/2017

PHẬT TÁNH

Hình như từ trước đến giờ, những gì tôi đã muốn thì trước sau gì tôi cũng làm được. Có điều, đa phần thứ gì cũng không, nên chuyện gì cũng thành dở dở ương ương. Học đàn cũng lỡ, học chữ cũng không đâu, giờ đến mua bán kiếm tiền cũng bắt đầu cụt hứng. Đã cụt hứng thì thời cơ cũng xoay chiều cho theo cái dạ của mình.

Anh đóng cửa bỏ buôn bỏ bán, bỏ luôn việc mà một người đàn ông phải làm cho xứng hạng mày râu. Bởi lượm được cuốn kinh Lăng Nghiêm. Bởi đọc phải 7 chỗ tìm tâm ngài Anan đã nói. Mọi thứ đều thay đổi. Sư tổ không chay nổi một ngày, bỗng dưng âm thầm chay tịnh một mình. Viện cớ thịt thà làm thân thể khó chịu. Viện cớ chay tịnh để giải bớt chất độc trong người. Lác đác đâu đó một vài cuốn kinh, dăm ba cuốn luận được tha về từ hàng sách cũ. Ngày ấy kinh luận rất hiếm, không được in thả dàn rộng rãi như bây giờ. Chỉ lang thang nơi hàng sách cũ mới có. Cứ vậy mà nghiền ngẫm từ ngày này qua ngày khác, từ giờ này qua giờ nọ ...

Tôi một mình quan sát thế gian với những đổi thay lạ lùng, từ chuyện ngoài đường vô đến chuyện trong nhà. Có cái gì đó đang thay đổi. Thay đổi rất từ từ nhưng rõ ràng đang thay đổi. Mẹ mất, chị ở tù, anh ăn chay, tôi chán nghề. Rồi những đứa trẻ cũng thay đổi. Chúng lớn lên từng ngày như mình già đi từng giờ. Mọi thứ đang dần dần thay đổi. Cứ thong thả, từ từ mà thay đổi ...

Tôi chán nghề nhưng không chán chồng. Vẫn cần một cái gì đó để sống và ăn, để nương và dựa. Không mua bán, không có nghĩa là đóng luôn cửa phòng ăn ngủ với mớ sách kia. Tôi điên tiết xé luôn hai tập luận của Hòa thượng Thanh Từ. Nhưng mọi chuyện vẫn ì ra đó. Cuốn này bị xé, cuốn khác được mang về. Tôi mất chồng. Cái khổ vì thế sự chưa xong, giờ chồng thêm cái khổ vì chồng. Cứ ru rú như con gà mắc phong không ai chịu nổi.

Mọi chuyện đúng là đang thay đổi ...

Mớ sách đó nói về Phật tánh. Phật tánh là nói về cái tánh Phật sẵn đủ trong mỗi chúng sanh. Tất cả đều có cái tánh đó. Anh có tánh đó. Tôi có tánh đó. Đám trẻ nhà tôi cũng có tánh đó. Ngay cả con ki ki và lũ chuột dơ dáy kia cũng có tánh đó. Anh bạn công giáo của tôi cũng có tánh đó. Thế giới này đều có tánh đó. Tất cả đều có nhưng không ai biết, không ai thấy. Ai lo cho miếng cơm manh áo và những tính toán của mình mà thấy với biết?

Những đứa trẻ của tôi, chúng đang lớn và đang thay đổi. Thân thể chúng bự ra, đứa đẹp lên, đứa xấu đi, mọi thứ không còn như cũ. Chúng sẽ vào đời, có thể là ông này, bà nọ, có thể là ngoan hiền, cũng có thể là hằn học. Mọi thứ đều thay đổi nhưng tánh Phật đó thì không. Nó không có hình tướng nên không chịu sự biến hoại của thế gian. Dù điều kiện chung quanh có thay đổi, nó vẫn cứ như thế. Không thay đổi nhưng âm thầm làm nền tảng cho mọi thứ thay đổi. Thật lạ lùng!

Từ trước đến giờ chưa ai nói với tôi điều đó. Chưa ai nói với tôi về 2 chữ Phật tánh, cũng chưa ai nói với tôi về 2 từ đốn ngộ. Tôi chỉ biết niệm Phật để thoát khổ, bố thí để có tiền nhưng chưa bao giờ biết mình có khả năng làm Phật, lại có thể làm Phật ngay trong đời này. Nếu tôi sống được trở lại với tánh Phật đó thì dù trong hoàn cảnh nào tôi cũng không khổ nữa. Tôi không phải lao đao khi anh đóng cửa ngồi thiền. Tôi sẽ sống giữa thế gian mà không phải lo âu sợ hãi. Vấn đề bây giờ là làm sao sống lại được với tánh Phật đó của mình.

Nếu muốn tu hành, tại gia cũng tu được, không cần ở chùa. Ta vì đại chúng làm một bài tụng Vô tướng, chỉ y đây mà tu thì thường cùng ta đồng ở không khác.

Tâm bình không nhọc giữ giới

Hạnh thẳng không cần tu thiền

Ân thì nuôi dưỡng cha mẹ

Nghĩa thì trên dưới thương nhau

Nhường thì trên dưới hòa mục

Nhẫn thì các ác không ồn

Nếu hay dùi cây ra lửa

Trong bùn quyết mọc sen hồng

Đắng miệng tức là thuốc hay

Nghịch tai là lời ngay thẳng

Sửa lỗi ắt sanh trí tuệ

Giữ quấy trong tâm không hiền

Mỗi ngày thường làm lợi ích

Thành đạo không do thí tiền

Bồ đề chỉ hướng tâm tìm

Đâu nhọc hướng ngoại cầu huyền

Nghe nói y đây tu hành

Cực lạc hiện ngay trước mắt

Đó là những gì tôi có thể hiểu được trong mớ sách cũ anh mang về. Ngoài chữ vô tướng ra, mọi thứ còn lại của bài tụng không có gì khó hiểu, cũng không phải khó làm, nhưng quả tình rất mới mẻ với tôi. Tôi không ngờ những việc như phụng dưỡng cha mẹ, thương anh chị em, trên dưới hòa mục, nhường nhịn lẫn nhau chính là tu. Tôi cứ ngỡ những thứ đó là chuyện thường tình, người ta bày ra chỉ để giải hòa thiên hạ cho xã hội bớt phiền toái. Không ngờ đó chính là tu. Tu là những chuyện rất tầm thường trong cuộc sống, nhưng vì xem thường nên mình chẳng làm thứ gì ra thứ gì. Nghe việc gì trái ý, liền phùng mang trợn mắt. Thứ gì không ưa liền la hét om sòm. Hiếu hạnh mình nhường hết cho người. Thương yêu mình dành trọn cho mình. Đời vì vậy mà khổ. Không ngờ đạo chẳng lìa đời. Đạo có mặt cũng chỉ là để phục vụ cho sự ấm êm của đời.

Cái khoái tỉ nhất là ở đâu mình cũng có thể tu được, ở đâu mình cũng có thể tìm lại tánh Phật của mình, không nhất thiết phải ở trong chùa hay cạo đầu lên tận núi cao. Bởi tánh Phật không nằm ở trong chùa cũng không nằm ở mái đầu mà chính ở nơi tâm. Bồ đề chỉ hướng tâm tìm. Tài chi ngày xưa mẹ nói Phật tại tâm. Té ra không có tham - sân - si thì tâm ấy chính là Phật. Mọi thứ là gần gũi và không khó làm. Đó là điều tôi có thể làm được mà không phải bỏ chồng bỏ con, cạo đầu vô chùa khi chúng còn quá nhỏû. Cũng không phải do dự vì phải thay đổi một lần tất cả mọi thói quen. Tôi không muốn mình ra đi rồi lại trở về như một kẻ bại trận.

Tâm bình hạnh thẳng thì không cần giữ giới cũng không cần tu thiền. Nhưng vì hạnh mình không thẳng, tâm mình chưa bình nên tôi phải ngồi thiền theo những gì Thiền Đốn Ngộ đã dạy. Không có gì cản trở được khi tôi đã muốn. Một tiếng trong tư thế kiết già không phải là điều khó làm. Dù lần đầu, người tê hết một nửa.

Điều mong ước nhất bấy giờ là làm sao gặp được Hòa thượng, chủ nhân của mớ sách kia, người đã gieo trong tôi một mầm sống, kết lại những ngày tháng ngất ngưởng buồn lo.

Mọi chuyện đúng là đang thay đổi, đang thay đổi trong một cái không thay đổi ...

 

ĐỜI VÀ ĐẠO PHẢI CÂN BẰNG



Ngày đầu tiên gặp Hòa thượng, không hiểu sao chỉ có anh vào được. Nói không hiểu vì thực tình quá khứ bây giờ trong tôi rất mờ nhạt. Nó hiện lên điều gì tôi nói với các bạn điều đó. Mọi thứ giờ chỉ còn là những điểm vọng tưởng không có thứ lớp trước sau. Ngày hôm qua, ngày hôm kia hay những ngày trước nữa ... không tồn tại. Không có một mốc thời gian cho những việc đã xảy ra. Chỉ là những điểm vọng tưởng hiện hình bình đẳng trong tâm. Đủ để yên lòng mình không phải vì mất trí nhớ mà quên. Đủ để hiểu những gì Tổ Thầy đã nói.

Hòa thượng cho anh cuốn Kim Cang và một lời dạy “Đạo và đời phải cân bằng”. Đạo và đời. Kinh sách và tôi. Tọa thiền và kiếm cơm. Đạo và đời, hai bờ mé ấy phải có sự cân bằng. Tôi đã lý luận như thế với anh. Ông không thể dành hết thời gian cho kinh sách còn tôi thì để mặc một mình với lũ trẻ nhóc nhoi. Ông không thể cứ ngồi thiền suốt ngày còn cơm gạo vợ con thì bỏ mặc. Nghe chưa, ông đã nghe Hòa thượng nói chưa, không thể. Tôi đã nhai nhẵn với anh suốt đoạn đường về, mà trong bụng khoái tỉ vô ngần. Hòa thượng muôn năm! Gieo cho tôi một mầm sống lại còn ban cho một lu nước để mầm sống được nuôi lớn. Không khoái tỉ sao được.

Khoái như thế nhưng chúc đầu vào đó rồi, tôi không có thì giờ để nghĩ đến sự cân bằng. Thật là vướng chân nếu được cân bằng như thế. Đại thừa đốn giáo hay hết chỗ nói. Đúng là bất khả tư nghì! Đụng đến nó cứ y như đụng đến ... thần chú. Tiếng Việt rõ ràng như thế, giảng giải rõ ràng như thế, nhưng chúng không khác gì câu “Úm lam xóa ha. Úm lam xóa ha”. Đọc rất dễ nhưng hiểu thì không hiểu. Thứ gì dính đến thiền, với tôi đều tối thui. Tối nhưng tôi vẫn cứ thích. Tôi không thể đọc được toàn bộ những gì Hòa thượng đã viết. Không đủ trí tuệ để đọc hết một tập luận hay một trang kinh. Không đủ kiên nhẫn để lần theo từng chữ từng chữ khó hiểu. Chỉ lác đác chỗ này một chút, chỗ kia một chút. Tôi thích cái tâm ma-ha của Pháp Bảo Đàn. Thích bài kệ 4 câu của Lục Tổ. Thích câu “Hành phi đạo là thông đạt Phật đạo” của ngài Duy Ma. Thích Báo oán hạnh trong Sáu Cửa Vào Động Thiếu Thất. Thích phần Ngũ ấm ma trong kinh Lăng Nghiêm. Thích tọa thiền trong Thiền Đốn Ngộ. Thích luôn những gì Hòa thượng đã phê phán. Thẳng thắn không nương tay, dù đó là trong chiếu hay ngoài chiếu. Những cái thích nho nhỏ đó là động lực đẩy tôi phải ngồi thiền. Mọi thứ sẽ được giải quyết nếu mình sáng tâm. Tôi tin như thế.

ĐẠO VÀ ĐỜI PHẢI CÂN BẰNG té ra không chỉ đơn giản như tôi nghĩ. Nó không chỉ mang ý nghĩa đạo đời như tôi đã từng biện luận để lôi phần thắng về mình. Đạo và đời phải cân bằng vì đạo không hề lìa đời. Đạo chỉ hiển khi có đời. Không có đời, đạo không thể hiển.

Không cần nói đến tu, mình cũng biết thương yêu cha mẹ, quí mến anh chị em. Cũng biết nhường nhịn xả thân cho những gì mình yêu thích. Cũng biết nhẫn nhịn để vượt mọi khó khăn. Tu, Tổ cũng dạy mình như thế. Nhưng tu rồi, mình mới hiểu hiếu, tình, ân, nghĩa của người đời tuy giống với người biết đạo nhưng thực là không giống. Người có đạo tuy đời không bỏ, nhưng cái đời ấy phải có đạo dẫn đường. Đạo và đời phải cân bằng là như thế.

Tình có đạo không mang tính luyến ái vị kỷ. Không phải chỉ làm sao phụng dưỡng và làm thỏa mãn người thân của mình mà bất chấp thiên hạ chung quanh thế nào. Cổ thi Nhật Bản nói “Khi một tham vọng được thỏa mãn thì sinh cái thứ hai, thứ ba, thứ tư, thứ năm … Ồ! Rồi đến sáu cõi khổ nạn”. Những sung sướng thỏa mãn ở đời không mang tính lâu dài bền chắc, nhưng có khi nó chính là cái nhân đưa đến khổ đau. Những thứ không nên thỏa mãn mà thỏa mãn thì cái quả trả vay không sao kể xiết. Thiền sư Động Sơn Lương Giới trước khi xuất gia đã viết cho mẹ lá thư “Tuy ơn bú mớm nặng nề, công nuôi dưỡng sâu thẳm, nếu đem của cải thế gian phụng dưỡng thật khó bù đắp, dùng máu thịt dâng hiến cũng không bền chắc. Hiếu Kinh nói, dù một ngày giết năm ba con vật để dâng hiến cha mẹ vẫn là bất hiếu, vì sẽ đưa nhau vào cõi trầm luân, muôn kiếp luân hồi. Muốn đền ơn cha mẹ không đâu bằng công đức xuất gia”. Hiếu nghĩa của người biết đạo là như thế. Chưa đủ công đức xuất gia, thì cũng không vì thiếu trí tuệ mà đẩy người thân mình vào khổ cảnh ở tương lai.

Mình tu Phật, việc cân bằng đạo và đời này càng quan trọng. Tu thiền mà xông pha hướng ngoại nhiều, tiếng thì nhiều chứ miếng thì không bao nhiêu. Vì thói quen đời của mình rất mạnh. Chưa đủ năng lực xông pha mà cứ xông pha thì không thể nào chế được cái động của tâm. Tôi trách anh bỏ mặc mọi thứ. Nhưng khi đút đầu vào đó rồi mới hiểu không bỏ mặc không tu được. Có những lúc phải bỏ mặc tất cả để ổn định công phu của mình. Thói quen sanh khởi của mình rất mạnh. Không có khoảng thời gian làm con chim ẩn mình chờ chết, không thể nào điều phục được dòng vọng tưởng. Một khi dòng suy nghĩ chưa thực là vọng với mình, khó mà làm chủ được nó. Phật tâm không thể hiển lộ.

Phật tâm không hiển tức định tuệ không có. Không có tuệ thì mình dễ lầm nhân này với quả kia, hành tác của mình dễ nhầm lẫn. Định không đủ thì không đủ lực để làm chủ bản thân trước mọi cám dỗ xấu xa. Không dễ gì dừng được lực nghiệp.

Niềm đam mê đối với Đốn giáo chính là động lực ban đầu giúp mình dừng động tu tịnh. Song tịnh rồi mà trú luôn trong cái tịnh ấy thì ngang đó rồi thôi, chẳng thêm gì được nữa. Vì không có duyên, mình không thấy được thứ gì là chủng tử tập khí của mình để mà trừ khử. Loại chủng tử này có một đặc điểm, bình thường đây không hề thấy nó hiện diện. Hai mươi năm, ba mươi năm, thậm chí bốn mươi năm, mọi thứ vẫn yên lắng. Đùng một cái, trời trong trongï, gió êm êm, nó hiện ra. Tê tái sững sờ ... Đủ duyên nên mới như thế.

Không giác được những chủng tử đó thì muôn đời lục quân mình chỉ làm anh Nhị thừa chứ không thể làm ông Phật. Nghĩa là, không có ngoại duyên thì mình thành thánh, mà có ngoại duyên thì mình như con đỉa. Ngoe ngoe nguậy nguậy không yên. Cũng hưởng được cái lạc của sự an nhàn không việc, nhưng không hưởng được cái định khi tiếp duyên. Loại an lạc theo duyên như thế không phải là sự an lạc của tự tánh. Không phải là cái lạc của tự tánh nên lạc thì có mà tuệ thì không. Tu mười năm hai mươi năm rồi cũng chừng đó, không có gì thay đổi. Tâm vẫn tối thui. Thành chạy theo động không được đã đành, mà trốn luôn trong tịnh cũng không xong. Khi cần thì phải tịnh mà khi cần cũng phải động. Động mà tịnh được mới là chân tịnh. Đạo và đời phải cân bằng là như thế.


CÔNG ÁN




Đến với thiền, không ai không biết đến công án. Công án của các thiền sư để lại là một trong các đặc điểm của thiền. Công án bao gồm những lời rất khó hiểu. Nói theo kiểu mình bây giờ là nói toàn chuyện trên trời dưới đất. Cũng có những mẫu đối thoại khó hiểu nhưng không phải là công án. Chỉ là những đối đáp qua lại của các thiền sư. Song vì tâm mình chưa tương thích với chư vị nên mình không hiểu được các vị nói gì, mà tưởng chúng là công án.

Ngày đó, tôi không hiểu những thứ ấy nói gì, cũng không biết ngày xưa các vị nói những chuyện bí hiểm như thế với người học để làm gì? Mọi thứ là đơn giản nhưng hình như con người cứ muốn làm cho nó rối lên, mà điển hình là các ông Tổ nhà mình. Tôi đã suy nghĩ như thế. Cho đến một lần ...

Đó là lúc thầy Thông Huệ đề cập đến công án “Tiếng vỗ một bàn tay”. Tôi đã thắc mắc và từng nghiền ngẫm nó nhiều lần. Rất muốn biết âm thanh ấy ra sao. Một thứ gì đó nóng bỏng và sôi sục. Nhưng một khi sự nghiền ngẫm chưa đủ thời gian, tâm chưa thể gom về một mối thì cũng như cậu sa di Nam Lợi, thứ gì cũng nghe đầy đủ mà tiếng vỗ một bàn tay thì không. Cái nóng bỏng ấy rồi cũng qua đi. Pháp biết vọng của Hòa thượng không cho phép mình chụm đầu vào đó. Tôi không đủ thì giờ để làm gì ngoài việc củng cố cái biết của mình.

Thầy nói và đưa hai tay lên vỗ. Tiếng vỗ rất giòn. Mọi thứ đều chứng tỏ tai mình nghe rất tốt. Rồi chỉ còn hiện diện một bàn tay. Ngay lúc ấy, tôi nghe được tiếng vỗ của một bàn tay. Không biết là tôi đã nghe được tiếng vỗ hay thấy được tiếng vỗ đó. Chỉ biết trống hoát và toàn thân xuất mồ hôi.

Bạn sẽ nói tôi nhận ra được tánh nghe của mình, như ngài Anan nhận ra sự hằng hữu của tánh nghe khi tiếng chuông vừa dứt? Hay như sadi Nam Lợi nói “Âm thanh của thế gian đều là vô thường, chỉ có tiếng mà không tiếng mới là tiếng vỗ của một bàn tay”? Tất cả đều đúng, nhưng không có thứ nào là tiếng vỗ của một bàn tay mà bạn nghe được. Đó chỉ là lời tổng kết của chủ nhân khi đã tự mình chiêm nghiệm về tiếng vỗ của một bàn tay. Những câu nói ấy hoàn toàn không sai nhưng nó chẳng dính gì đến mình. Mình vẫn chưa phải là người nghe được tiếng vỗ của một bàn tay. Chỉ là kẻ hiểu được những gì người khác đã nghe. Cái hiểu đó, dù rạch ròi rành rẽ bao nhiêu, vẫn chỉ là sản phẩm của thức tâm. Trong khi chủ yếu của công án là dùng để phá bỏ thức tâm. Dù chỉ một thoáng mong manh, cũng đủ để bạn có được niềm tin với Thầy Tổ và thông được khá nhiều thứ chưa biết.

Sau lần đó, tôi hiểu công án dùng để làm gì? Nó là con đường giúp mình nhận ra tâm không qua sự hiểu biết lý luận. Đó là khối chày gõ vào tâm thẳng tắt nhất. Song muốn dụng được khối chày đó tâm mình phải qui về một mối. Vì thế, CÔNG ÁN ngoài việc dùng làm khối chày để gõ tâm, người xưa còn dùng nó như một phương tiện để tóm tâm, gọi là THAM CÔNG ÁN. Còn một chút khởi nghĩ hay giải thích nào khi bạn đối diện với công án, bạn vẫn là người chưa biết gì về công án. Tài chi Hòa thượng và Thầy, khi đem công án ra giảng, chỉ là hình thức vay mượn để nói chuyện tu hành, còn trọng tâm vấn đề, không thấy ai nói đến. Đi quanh đi quất đến đó rồi ngưng. Không ai chịu nói một chút gì về những điều mình cần hiểu. Nếu nhờ thức tâm mà hiểu, nó chẳng còn là công án.